Gedragscode

Inhoudsopgave

Algemeen

Een gedragscode is een middel om gedrag in organisaties of binnen bijvoorbeeld een beroepsgroep te reguleren. Het is een document dat de basale verantwoordelijkheden jegens belanghebbenden aangeeft en daarvoor een aantal waarden, normen of regels formuleert voor de gehele organisatie of beroepsgroep.

Een gedragscode kan zeer effectief zijn ten behoeve van het implementeren van beleid. Daarnaast komt een gedragscode sneller tot stand dan wet- en regelgeving en geeft de gedragscode de centrale overheid een specifiek kader voor wat gebruikelijk is in de branche.

Kwalificatie instrument
Een gedragscode is een informeel instrument, dat over het algemeen door een bepaalde beroepsgroep of sector zelf in het leven wordt geroepen. Er is geen sprake van overheidsregulering, hooguit van co-regulering of geconditioneerde zelfregulering als de overheid bij de gedragscode betrokken is. Gedragscodes kunnen worden gezien als een vorm van directe regulering (via ge/verboden of anderszins voorschriften), waarbij de regulering dan wel de vorm heeft van zelfregulering. Een gedragscode is verder effector. De code kan worden gebruikt ten behoeve van de implementatie van beleid.

Een gedragscode kent verder doorgaans in enige mate een repressief karakter, wanneer er sancties zijn verbonden aan het niet nakomen van een code (bijvoorbeeld schorsing als lid van een beroepsvereniging). De gedragscode heeft betrekking op een afgebakende doelgroep, zodat het instrument gekwalificeerd kan worden als een specifiek instrument.

Als de overheid bij een gedragscode betrokken is, dan is dat over het algemeen niet in een hiërarchische positie. De overheid is in dat geval één van de relevante actoren, zodat het instrument kan worden gezien als een horizontaal beleidsinstrument.

Terug naar boven

Kenmerken op een rij

Typering probleem

Indien de overheid graag het gedrag in een bepaalde sector wil beïnvloeden, kan het effectief zijn om dit in samenwerking met de sector te doen. We spreken dan van co-regulering. Er wordt ook wel van zelfregulering gesproken. Uiteraard kan het initiatief voor de gedragsregels ook bij de marktpartijen zelf liggen. De instrumenten voor co-regulering kunnen bij uiteenlopende problemen worden toegepast, zoals imagoproblemen in de branche, informatiescheefheid tussen aanbieder en consument, en bij externe effecten (met name milieuproblemen). In sommige gevallen dienen gedragscodes ter voorkoming van overheidsregulering. In andere gevallen zijn overwegingen omtrent imagoverbetering doorslaggevend.

Wie stelt de regels op? Met wie worden de regels opgesteld?
Een gedragscode kan opgesteld worden door een enkele onderneming (bedrijfscode), maar ook door een collectief van personen die hetzelfde beroep uitoefenen (beroepscode) of door een collectief van concurrerende ondernemingen (branchecode).

Dwingendheid (mate van beperking gedragsvrijheid)
Afhankelijk van de gemaakte afspraken op dat gebied. De dwingendheid van een gedragscode neemt toe wanneer het lidmaatschap van een beroepsvereniging daaraan direct verbonden is.

Handhaafbaarheid (toezicht, controle en bestraffing)
Om naleving van een gedragscode te bevorderen is het van belang dat men duidelijke nalevingmechanismen ontwikkelt en deze vermeldt in de gedragscode. Er zijn verschillende manieren om te controleren of ondernemingen zich aan hun gedragscode houden. Men kan speciale functionarissen aanstellen of externe deskundigen inhuren (bijvoorbeeld accountants) die de naleving van de code controleren.

Het internet is een bruikbaar medium om klachtenbehandelingsystemen uit te voeren. Via het internet kunnen consumenten of collega’s een klacht indienen als zij vinden dat de gedragscode is geschonden. Deze vorm van sociale controle komt vaak voor. Het is simpeler uit te voeren dan externe controle of wanneer de overheid de gehele branche of beroepsgroep controleert op naleving van de code.

Reikwijdte (gerichtheid)
De opstellers van de code en/of de leden daarvan.

Terug naar boven

Evaluatie

Voordelen

  • De gedragscode geeft houvast voor de overheid als specifiek kader voor wat gebruikelijk is in een branche.
  • Een gedragscode kan veel sneller tot stand komen dan een wet die hetzelfde regelt.
  • Kan leiden tot afname van de regeldruk voor de centrale overheid.
  • Minder toezichts- en handhavingsinspanning voor de centrale overheid omdat de sector dat (voor een deel) overneemt.

Nadelen

  • Minder sturingsmogelijkheden bij het disfunctioneren van de zelfregulering.
  • Overheid kan de inhoud van de gedragscode niet dwingend opleggen.
  • Consumenten kunnen denken dat de overheid controleert of de codes nageleefd worden en hebben daarom vertrouwen in de producten van de ondernemingen. Dit is echter valse zekerheid.

Slaagfactoren

  • Maatschappelijke druk kan ervoor zorgen dat ondernemingen een gedragscode opstellen en zich er ook aan houden.
  • De organisatiegraad van de betrokken branche/beroepsgroep; een sterke verbinding tussen de deelnemers van een bepaalde beroepsgroep of brancheorganisatie zal er toe leiden dat er een betere sociale controle is en coördinatie mogelijk blijft.
  • Als het draagvlak onder de betrokken ondernemingen groot is, zal de bereidheid tot naleving en de aansluiting van de code op de praktijk groter zijn.
  • Duidelijke regels met betrekking tot wijziging of opzegging.
  • Tussentijdse evaluatie van de code.
  • Inpasbaarheid van de code in de bedrijfsvoering.

Faalfactoren

  • Te veel verschillende spelers in branche/beroepsgroep kan het zoeken naar overeenstemming en juiste coördinatie belemmeren.
  • Brancheorganisaties vertegenwoordigen vrijwel nooit de gehele branche. Hierdoor kan een free-rider probleem ontstaan.

Valkuilen en tips

  • De geboden informatie in een gedragscode kan onvoldoende aansluiten op wensen van belanghebbenden.
  • De maatschappelijke druk op ondernemingen om verantwoord te ondernemen wordt steeds groter. Om aan te geven dat een onderneming zijn verantwoordelijkheid durft te nemen, kan deze vrijwillig gedragsregels instellen.
  • Een gedragscode kan worden opgenomen als onderdeel van een convenant.

Terug naar boven

Laatst gewijzigd op: 2-10-2021